Hoxe é o día da Ascensión e onte os cabezudos bailaron ao pe da nosa porta.

Esta é unha das festas patronais de Compostela. Ten unha longuísima historia que nos ven a contar, principalmente cómo unha feira (de gando, apeiros, alimentos e panos) se foi convertindo nunha festa urbana; é un proceso relativamente común seguido por outros eventos como o San Froilán, nun desenvolvemento que está moi ben explicado nun pequeno artigo do Prof. Saavedra Fernández.

Un dos fitos clásicos das grandes festas desta cidade é a saída e baile dos xigantes (os Cocos) e os cabezudos. Estas fermosas pezas de cartón, coas súas cores brillantes e roupas elegantes son unha parte innegable non so das lembranzas das xentes de Compostela e de moitos outros lugares de Galicia senón tamén do seu patrimonio inmaterial: deseñalos, construílos ou facelos bailar son saberes e destrezas que se transmiten de xeración en xeración, que se crean e transforman segundo o ritmo dos tempos. Segundo contan os etnógrafos, a súa presenza nas rúas transmite ao público conceptos sobre a autoridade, o respecto ou o sentido do humor. Como calquera outra tradición son o pouso que queda dos que foron antes que nós.

En concreto, a historia dos xigantes e cabezudos composteláns é ben longa e podemos documentalos desde o século XVII e a súa posta en escea, singular, o que sen dúbida nos leva a miralos con outros ollos.

 

 

 

O paso do tempo reflíctese nas paisaxes urbanas pola presenza de espazos, edificacións e costumes que aportan a barrios e rúas unha persoalidade diferenciada que fala de feitos, proxectos e sonos, presentes e pasados. De todos eles podemos tirar conclusións das que aprender e valores que interiorizar.

Con todo, é curioso ver como só os lugares considerados monumentais ou históricos polos académicos ou xestores turísticos merecen unha posta en valor ou un esforzo de recoñecemento. É evidente que, ao comparalos, os barrios e rúas de moitas vilas e cidades non deixan de ter un “valor artístico” secundario pero non é menos certo que poderían ser obxecto dunha atención máis concreta da que se derivarían beneficios non só económicos senón tamén sociais.

Prazas e barrios teñen moitas veces  unha monumentalidade diferente, a que nace do día a día, da convivencia e das rutinas e necesidades cotiás e é esa ausencia de grandes fitos, a interiorización desa paisaxe popular que non se apreza porque forma parte da vida e da memoria da veciñanza o que leva á súa frecuente minusvaloración.

A súa posta en valor leva consigo non só unha percepción máis positiva do espazo cotián por parte das xentes que alí viven senón que tamén pode servir de inicio a dinámicas beneficiosas como a sensibilización sobre a necesidade de conservar e protexer esas zonas ou un apoio ao tecido económico local a través do desenvolvemento de iniciativas turísticas sustentables e de baixo impacto.

Estas son as forzas que moveron este pequeno proxecto dun Roteiro polo Barrio de San Pedro de Santiago de Compostela, que ten o privilexio de incorporar no seu territorio espazos patrimoniais catalogados dobremente Patrimonio da Humanidade: é un barrio histórico da cidade de Santiago atravesado polo máis antigo e recoñecido dos Camiños de Peregrinación a Compostela, o Camiño Francés.

É un barrio singular, recoñecido pola súa forte identidade e dinamismo, que conta cun patrimonio construído que podería cualificarse como un tanto insólito por canto nel conviven espazos e edificacións dunha monumentalidade innegable (como o Centro Galego de Arte Contemporánea ou o complexo de San Domingos de Bonaval) ao carón de vivendas populares, rúas de labiríntico trazado ou dun dos cruceiros máis antigos de Galicia.

Foi decisión da Asociación Veciñal poñer en valor este legado para que a veciñanza puidese velo con outros ollos, para dignificalo e para facer del un recurso co que apoiar ao tecido económico e as labores de protección e conservación.

Un esforzo meritorio digno de ser imitado, tanto na filosofía que o move como no resultado final co que nos colaboramos e que nos gustaría tivese continuidade.

 

 

Un 17 de abril de 1788 naceu en Portas Domingo Fontán, profesor universitario, matemático e cartógrafo. Foi unha desas persoas que marcou unha diferencia, xa que o seu traballo permitiu aos galegos e galegas ver o seu país con outros ollos. Tal é a relevancia da súa contribución, que hoxe repousa no Panteón de Galegos Ilustres, aínda que o certo é que non deixa de ser un ilustre descoñecido para a gran maioría do público.

Para dehistoria, pola contra, é un persoeiro ben coñecido por canto foi obxecto de dous dos nosos traballos: un capítulo da serie divulgativa A miña famosa familia, que no seu tempo emitiu a TVG e unha pequena colaboración na exposición Innovación e territorio: o legado de Domingo Fontán ao século XXI, organizada pola Universidade de Santiago.

Hoxe queremos lembralo e convidarvos a coñecer mellor a súa inxente e brillante obra: compartimos con vós -na sección factoría- o texto da nosa colaboración na exposición e vos animamos a botar un ollo á web da fundación que custodia o seu legado, que ten moita información, documentos dixitalizados, enlaces a vídeos, etc.

 

Agora que vimos de gozar da tradicional rosca de Pascua, convén facer unha pequena homenaxe a este doce tan saboroso. É en si mesmo todo un agasallo da nosa máis antiga historia gastronómica.

Na teoría, é algo sinxelo de facer pois é unha masa de ovos, fariña, manteiga, fermento, azucre, unha chisca de sal e esencia de anís; na práctica é froito dun proceso laborioso que comeza semanas antes da fornada, xa que as roscas de verdade fanse con ovos e manteiga da casa. Os primeiros só necesitan ser recollidos e gardados pero a manteiga (tamén chamada manteca) hai que facela a partir da tona do leite.

Antes e agora, as madriñas pensan nas roscas con tempo de antelación. Segundo o número de afillados é que se estima a cantidade de fariña a amasar, que non é doada de amasar xa que en realidade trabállanse con ela todos os outros ingredientes. E hai que deixala levedar, e logo hai que estirar as roscas (ou os trenzados) e novamente agardar a que veñan (suban). Finalmente, lústranse con ovo batido e se adornan con froitas e azucre húmido, xa cando van para o forno.

Era costume cocer as roscas no forno da casa pero alí onde era posible tamén se cocía no forno do panadeiro/a xa que polo seu maior tamaño permitía apurar o proceso. Porque cun procedemento laborioso coma este case tanto ten amasar un kilo que catro: é necesario moito tempo e unhas condicións ambientais que garantan un correcto desenvolvemento da masa.

Como non sempre era posible amasar no forno, moitas madriñas amasaban na casa (había quen metía a masa na cama para que non perdera calor) e logo ían a estirala ao no forno, onde levaban a cabo todas as outras operacións. Era unha xornada especial, de traballo, consellos, moita charla e bastante apuro porque unha vez que as roscas veñen para arriba hai que preparalas e cocelas para que non se estrague todo o esforzo. E nesto, os fornos grandes de pan eran unha vantaxe a ter moi en conta!

O resultado: rúas e camiños que arrecendían a rosca e anís, mulleres fachendosas do seu esforzo e nenos e nenas que devecían pola súa peza.

As roscas teñen a súa orixe remota nas regueifas e pans doces que xa citan os nosos documentos medievais, as que deron orixe aos cantos de regueifa e que tan fondamente se vinculan á Pascua e aos casamentos.

Antes dos froitos confeitados viñan adornadas con ovos -sino cristián da resurección e da nova vida-. Con eles as madriñas desexaban aos afillados e afilladas (cada ano e no día do casamento) unha vida venturosa.

Facelas, regalalas e degustalas é unha homenaxe a esa antiga tradición e ás mulleres que a construíron.

Boa Pascua!

 

A chegada da primavera é unha boa razón para sair e coñecer máis de preto a riqueza do noso patrimonio. É tamén unha boa oportunidade para que entidades e comunidades locais fagan un esforzo por achegar o seu legado material e inmaterial tanto á veciñanza como ás xentes que veñen de lonxe.

En efecto, o turismo que toma como referente o patrimonio (artístico, ambiental ou etnográfico) pode constituírse como unha fonte de riqueza para os nosos pobos e de valores positivos para toda a cidadanía. Agora ben, debe concibirse pensando na súa sustentabilidade e no futuro das comunidades que o proxectan: humildade ante o que nos foi legado, interese por unha protección coidadosa e un mellor coñecemento deben ser as bases sobre as que se apoie calquera iniciativa deste tipo.

O turismo baseado no patrimonio non necesariamente precisa de obras ou custosos proxectos de rehabilitación e posta en valor; ás veces compre un pouco de imaxinación e, sempre, un mellor coñecemento dos bens culturais, naturais e inmateriais. Non abonda unha recopilación superficial de datos ou unha descrición básica do que calquera pode ver a simple vista.

A posta en valor non debe contentarse co beneficio económico derivado da chegada dos visitantes, debe aspirar a despertar neles sentimentos sobre a súa identidade, o seu compromiso coa conservación e protección do patrimonio, a admiración pola complexidade do pasado e a súa influencia na nosa vida e no que nos rodea.

É a investigación, a busca de novos datos e interpretacións, o que aporta calidade e novo valor aos espazos e obxectos do pasado; nela reside a mellor ferramenta para facer deles un instrumento que permita crear riqueza e futuro.

Visto nun contexto amplo e comprensible ata o muíño máis sinxelo se nos presenta como unha peza única e singular, irrepetible e admirable.

As novas tecnoloxías -e o seu crecente uso por parte da cidadanía- permiten hoxe en día novas aproximacións neste tipo de iniciativas; permiten implementar, por exemplo, roteiros e contidos que se desenvolven sen impacto visible e que poden ser adaptados a todo tipo de usuarios e usuarias.

Nesta primavera, que chega vizosa e algo adiantada, queremos compartir con vós novamente un dos nosos traballos neste campo. Así, na Factoría dehistoria, ofrecemosvos catro roteiros (un por provincia), propostas innovadoras para visitar, gozar e aprender en outros territorios do noso pais.